17 marca 1826 roku w Wiedniu zmarł hrabia Józef Maksymilian Ossoliński – fundator Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Zgodnie z wolą hrabiego Zakład od początku prowadził działalność biblioteczną, muzealną, wydawniczą, naukową, posiadał też dokładnie określony przez Ossolińskiego mechanizm finansowania. Dzisiaj w strukturze ZNiO funkcjonują Narodowa Biblioteka, Muzeum Książąt Lubomirskich, Wydawnictwo Ossolineum oraz Muzeum Pana Tadeusza.
Chociaż to Zakład Narodowy pozostaje najważniejszym dziełem Ossolińskiego, warto pamiętać od tym, że fundator Ossolineum był nie tylko bibliofilem i kolekcjonerem, ale także pisarzem i uczonym. Współpracował z Towarzystwem Warszawskim Przyjaciół Nauk. Zajmował się tłumaczeniami Homera i Seneki, pisał bajki, sielanki, teksty o charakterze moralizatorskim. Uznanie w środowisku naukowym przyniosły mu „Wiadomości historyczno-krytyczne” - opracowanie dziejów polskiej literatury, oświaty i nauki.
Od 1790 roku Ossoliński mieszkał w Wiedniu, gdzie szybko zyskał uznanie w tamtejszym środowisku naukowym. W domu Ossolińskiego spotykali się Polacy studiujący w Wiedniu, a także przedstawiciele świata nauki i kultury. Wiadomo, że jednym z gości w letniej rezydencji Ossolińskiego w Baden był Ludwig van Beethoven.
W 1809 roku cesarz Franciszek I powierzył hrabiemu zaszczytną funkcję prefekta Cesarskiej Biblioteki Nadwornej. Na stanowisku tym pozostał do 1825 roku.
Pomysł utworzenia instytucji narodowej zrodził się u Ossolińskiego już na początku XIX wieku. 4 czerwca 1817 roku cesarz Franciszek I zatwierdził akt fundacyjny Ossolineum. 25 grudnia 1823 roku Ossoliński podpisał porozumienie z księciem Henrykiem Lubomirskim, na mocy którego powstało Muzeum Książąt Lubomirskich, a Zakład zyskał zabezpieczanie ekonomiczne.
Józef Maksymilian Ossoliński zmarł bezpotomnie w Wiedniu w 1826 roku. Jego grób, niestety, nie przetrwał. Część cmentarza, na której się znajdował, zlikwidowano jeszcze w XIX wieku podczas rozbudowy miejskiej infrastruktury komunikacyjnej. W marcu 2025 roku na wiedeńskim Ewangelickim Cmentarzu Matzleinsdorf wbudowano tablicę pamiątkową poświęconą hrabiemu.
O tym, jak ważne było dla Ossolińskiego powołanie instytucji narodowej o trwałych podstawach najlepiej świadczy fragment listu do Józefa Dzierzkowskiego z 1815 roku:
„Chodzi mi o tę Bibliotekę jak o córkę jedynaczkę na wydaniu, której bym na los nie chciał odumrzeć”.
Sejm Rzeczpospolitej ogłosił rok 2026 Rokiem Józefa Maksymiliana Ossolińskiego. Informacje, o wszystkich imprezach przygotowanych przez ZNiO z tej okazji, znaleźć można na stronie: https://www.ossolineum.pl/ossolinski26/
